İSPİNOZLARIN DAVRANIŞLARI VE ÜREME

Savunucu ve agresif davranışlar

İspinozlar üreme zamanı çok değişik davranışlar göstermektedirler,üreme aktivitesi her kuş sever için belki de hobinin en zevkli,önemli ve en canlı geçen bölümüdür. İlkin erkek kuşlar üreme zamanı daha fazla aktifleşirler. Vahşi doğada,erkek kuşlar yuvalamaya müsait ortamlar arayarak üreme dönemine başlangıç yaparlar. Fakat esaret altında ne yazık ki erkek üremeye hazır ve dişi henüz hazır olmadığı için bu durum problemlere yol açmaktadır. Genelde kavgaların birincil sebebi budur. İşte böyle zamanlar erkek dişiyi kovalayacak  saldıracak gagalayacak tüy koparacak ve tıslayacaktır. Erkek kuşların aşırı kızgınlığı travma ve ölüme yol açan istenmeyen durumlardır. Gerçekten bazen çift uyumlu olmayabilir,böyle durumlarda çiftleri ayırmak gereklidir. Üreme zamanında görülen  diğer bir davranış ise yuva savunmasıdır. Yuvayı saran alan,yiyecek içecek kaynakları ısrarla korunur ve rakip olan diğer kuşlar ortamdan mutlaka kovalanarak uzaklaştırılır. Arasında bağ oluşmuş ve üreyen bir çift yuva alanlarını diğer kuşlara karşı savunurlar. Yuva diğer kuşlardan görünmez şekilde izole edilmelidir.

Aşırı kavgalar ve sinirli kuşlar. (Kuşlarım sürekli kavga ediyor? )

Aşırı sinir her zaman zararlara neden olur,kuşlar bulundukları ortamda sürekli kavga ediyorsa içlerinde üremeye hevesli kuşlar olabilir,üreme zamanı gelmiş kuşlar oldukça hareketli ve sinirli olurlar,aynı zamanda yeni kuluçka yapmış çift bir önceki yavrulara agresif davranırlar,bilhassa henüz bağımsız olmayan yavrular için çok tehlikeli bir durumdur. Baskın erkek hali ispinozların birçok türünde geçerlidir,ortamda birden fazla erkek olunca diğer erkek vıcırtılı sesler çıkarıp gagasını açarak rakibini tehdit ederler. Hafif öne eğilip,kuyruğun yelpaze gibi açılması sinirlenme gösterisidir. Bunu kovalama ve kavga eder,böyle durumları mutlaka gözlemleyip önlemeye çalışınız. Kavgaların sonu ölüm bile olabilir,üstün gelen kuş diğerinin tüylerini yolmaya başlar,ense ve baş tüyleri baskınlık kavgalarında en fazla koparılan bölümlerdir. Dişiler ise hemcinslerinin olduğu kafeste çok nadir kavga ederler ve ortamda erkek olmadıkça sinirli davranışlarda bulunmazlar,çoğu zaman yavruların bağımsız olma zamanı geldiğinde dişi de onları kovalar.

Üstte bir serçe ile ev ispinozu kavga ederken görülüyor,diğer yakın türler gibi ispinozlar kavga ederken benzer haller almaktadırlar. En fazla agresif türler whydah ispinozları,çulhalar ve kesik boyun ispinozlarıdır. Diğer türler ise daha ziyade üreme döneminde agresifleşirler.

• Kuşların aşırı kalabalıklaşmadığından emin olun.
• Ortamda bir çok kuş varsa,yeni aldığınız kuşu hemen ortama salmayın. Önce kuşu bir süre karantinada tuttuktan sonra bütün diğer kuşları ortamdan alın,tüneklerin ve diğer eşyaların yerlerini tekrar düzenleyip bütün kuşları öyle ortama salın.
• Yiyecek,içecek ve tüneklerin yeterli olduğundan emin olun.
• Üreme yapılmayan salma kullanın,üreme zamanı çiftleri ayrı kafeslere alın. Kalabalık salmalara yuva asmayın.
• Hasta ve yaralı kuşları ortamdan hemen alın.
• Uyumlu türleri bir arada barındırın.
• Eğer bir kuşun diğerlerini rahatsız ettiğini görüyorsanız,suçluyu ortamdan alıp bir eş verip üretmeyi deneyin yada bir süreliğine ortamdan ayırın.
• Bir salmada ideal kuş sayısı 6 olmalıdır.
• Bölmeli kafesler kullanmayı deneyin,gerektiği zaman ikiye ayırabilirsiniz.
• Bütün tünekleri aynı hizada tutturun,kuşlar en üstteki tünek için genelde kavga eder.

Kur yapma

Eşini etkilemek için erkek kuş kur yapma davranışa başlayacaktır. Genellikle ispinozlar sadece kendi cinslerine kur yaparlar. Ancak yine esaret altında bir ispinozun başka cins bir dişiye hatta erkeğe kur yaptığını görmek alışılmadık bir durum değildir. Bazen dişi,erkeği cesaretlendirmek için karşı kur yapmaya girişebilir. Mesela yıldız ispinozu dişileri gagalarında uzun bir ot tutarak erkeği seçtiğini göstererek sevgi gösterisinde bulunur ve erkeğin kur yapmaya başlamasını sağlar. Her cinsin kendine özgü şarkısı ve dansı vardır ve birbirlerinden farklıdır. Bunun yanında aynı cins türlerin erkeğinin şarkıları de ilginç biçimde birbirine benzemez mesela zebra ispinozu böyledir. İspinozların kur dansların şu hareketler görünebilir;kabarma,ense kabartma,dik durma,eğilmek,dikleşmek,zıplamak,tüneğe gaga sürtmek,kafa sallamak,gagada ot yada tüy tutmak,yem ister gibi yapmak,kuyrukla işaret vb..
Gouldian ispinozunun ve hint bülbülünün kurlarına buradan ulaşabilirsiniz.

http://www.youtube.com/watch?v=YYbQH_Urp9I
http://www.youtube.com/watch?v=pCXkyA5T9zg

Kuşlarınızı salmada barındırıp kendi eşlerini seçmelerini sağlamak oldukça pratik bir yöntemdir. Bunun yanında dişilerin erkekleri kabul edip etmediklerinden de emin olunuz. Ayrıca  üreme zamanı erkek yuvayı hazırlayıp yada bulduğu yuvaya girip dişiyi çağırabilir,yuvanın içinde erkeğin mırıldanması,vızıldaması,inler gibi sesler çıkarması,gaga tıkırdatması dişiyi davet niteliği taşır. Bu tür hareketler dikkat çekmek içindir.

Eşlerin birbirini kabulü

Bunun ilk işareti beraber tünemedir,bazı cinsler (zebralar,munialar,shafttailler,afrika mumgaları ) tünekte dururken fiziksel olarak temas etmeyi severler,bazıları türlerin eşleri ise (gouldianlar,parrotlar,pictorella) fiziksel temas olmadan tünerler.
Yine  fiziksel teması seven ispinoz cinslerinin eşleri arasında birbirlerinin tüylerini gagaları ile karıştırma davranışları gözlemlenebilir. Bu sevimli hareket çiftlerin iyi anlaştığını ve kuşların arasında bir bağ olduğunun güzel bir göstergesidir.
Aşağıda;

Bunun yanında çiftler birbirlerini selamlayabilirler,birbirlerine seslenebilirler ve beraber yuva yaparlar. Eğer erkek bir dişiye ilgi gösteriyorsa kur yapma dansına ve şarkı söylemeye başlar. Eğer dişi erkeği eş olarak kabul etmişse bu davranışları seyrederek ilgili davranır. (eğer erkeği istemiyor ve üremeye hazır değilse görmezden gelir,erkeğe gagasını açar tıslar ve onu kovalar) örneğin eşini kabul eden gouldian ispinozu erkeğe benzer kur yapma davranışları sergiler. Bunun yanında çiftleşmeyi kabul eden zebra dişisi öne eğilip kabul gösterisi olarak kuyruğunu titretir. Kuyruk titreme bir çok türde benzer çiftleşmeye kabul davranışıdır. Ancak dişiler hazır olmasa bile erkekler baskınlıktan ve üreme isteğinden dişilerin üstüne çıkmaya çalışırlar böyle durumlarda çiftlerin birbirlerini kabul ettiği düşünülmemelidir. Asabiyet gösteren davranışlar;ensenin kabartılması,hırlama,tıslama,vızır dama,gaganın açılıp tehdit edilmesi,tüy koparma,gagalaşmak,didişmek gibi davranışlar uyumsuz çiftlerde görülen davranışlardır. Nadiren ispinozlar başka türlerle ve hatta aynı cinsiyetten kuşlarla çift olabilirler,bu tür durumlar oldukça nadir ve ilginçtir.

Yuva yapma

Bir çok ispinoz türü esaret altında verilmiş hazır bir yuvayı çabucak benimseyebilir ancak bazı türler (melba ispinozu ve mor kulaklı mumgaga) yuvalarını tamamen kendileri inşa ederler. Daha doğal alanlara ihtiyaç duyan bu türler yuvalarını bir ağaç kavuğuna yada bodur ağaçlığın içine örerler.
Ayrıca bu fırsat verilen diğer türlerde kendi yuvaları örme davranışlarında bulunabilirler. Kabul edilen ve kullanılan malzemeler şunlardır; hindistan cevizi lifi,yumuşak saplar,10 cm uzunluğunda kesilmiş kenevir ipleri,şerit halinde gazete kağıdı veya kağıt mendiller. Asla ama asla sentetik iplikler,yün ipliği,saç,hayvan tüyü,saman ve mısır kabuğu vermeyin. (mısır püskülü küfleniyor)

Genel olarak hem dişi hem de erkek yuvayı birlikte örerler. Eğer kuşlarınız yuvayla ilgilenmiyorsa,yuvanın girişini ve içini biraz ışıklandırabilirsiniz. Yuvanın yerini kuşların tercihine göre değiştirebilirsiniz,kuşların ilgisini görene kadar yuvanın yerini değiştirmeye devam edin. Diğer bir sorun ise kuşların yuvayı aşırı örmesidir. Zebralar ve bengal ispinozları kendilerini yuva örme işine öyle kaptırırlar ki bazen yumurtalar gömülür veya yavrular bu telaş içinde girişten aşağıya yuvarlanır bunu fark etmezler bile..

Çiftleşme

Erkek kuşların cinsel organları uçmaya uyum sağladıkları için  içerde olarak konumlanmıştır. Çiftleşme anüsler yardımıyla gerçekleşir. Aslında kuşlarda anüs kanalı hem üreme hem de boşaltım organlarına doğru açılmaktadır. Kuşların popoları olarak adlandırdığımız bölge kuyruğun hemen üstünde bulunur. Kuşlar çiftleşmek için popolarını birleştirirler ve bu yolla erkek dişiyi döllemektedir. Zebra ispinozları ve bengal ispinozları genellikle tünek üzerinde çiftleşirler. Fakat gouldian,çilek,diamond,mumgagalar,kesik boyun gibi türler yuva içinde çiftleşirler. Çiftler çok kereler çiftleşebilir ve dişi spermleri vücudunda günlerce saklayabilir.

Yumurtlama

Tipik şekilde dişi ispinozlar her gün birer tane ve sabahın erken saatlerinde yumurta bırakırlar. Dişi kuş uyandıktan hemen sonra yumurta bırakır. Yumurtlamanın  yakın olmasının belirtileri;halsizlik ve yorgun görünme,dışkı sayısının azalması,dışkının büyümesi ve tünekte yayılmış biçimde duruştur. Dişiler bir kuluçkada 9-10 yumurta yada tek bir yumurta yapabilir. En genel rakamlar 3-5 tir. Gouldianlarda ise 6-8 dir. Yumurtlama döneminde karşımıza çıkabilecek problemler yumurta tıkanması ve çok zor,güç yumurtlama olabilmektedir. Bu problemler dişileri oldukça yıpratır ve ölüm tehlikesi büyüktür. Dişiler üreme dışında ve eşleri olmasa bile yumurta bırakabilirler.

Kuluçka

Kuluçka çoğu zaman 3. ve 4. yumurta geldikten sonra başlar. Bazı türler ise bütün yumurtalar gelmeden kuluçkaya yatmazlar. Aynı şekilde bazı türler ise yuvada en az 3 yumurta olduğu zaman kuluçkaya yatarlar. Kuluçka başladıktan sonra sağlıklı ve döllenmiş yumurtalar 12-16 gün arasında çatlarlar. Erkek ve dişi beraber kuluçkaya yatarlar,yiyecek ve içecek ihtiyaçlarını biri giderirken diğeri hemen ısıtma görevini devralır. Dişi gece yuvada yatar,erkek yuvanın üstünde veya yakınında beklemeye devam eder,bazense beraber yuvada yatarlar. Sağlıklı bir kuluçka ortamın yeterince nemli olmasıyla ve çiftin yumurtalara gereken özeni gösterip kuluçka esnasında yumurtaları çevirmesiyle elde edilir. Her yuvaya girişte yumurtalar düzeltilir,bir araya toplanır ve dişi kuş üzerine sıkıca oturur. Kimi dişi kuşlar aşırı rahatsız edilmediği sürece yumurtalarından kalkmazlar,yuvayı rahatsız ettikçe geriye doğru çekilirler bazıları ise hemen yuvadan çıkarlar ancak yuvaya müdahale davranışları zorunlu değilseniz oldukça gereksiz davranışlardır.

Yuva ve yumurtaları terketme

Ne yazık ki bazen kuşlar yuvalarını ve yumurtalarını terk ederler. Eğer ki;kafesin etrafında insanlar çok dolaşıyorsa,kafesin içini ve yuvayı ellemek,hareket ettirmek,kafesi başka yere koymak,yüksek sesler,diğer evcil hayvanlar,yırtıcılar,haşereler ve böcekler,diğer meraklı komşu kuşlar,gece arbedeleri ve kavgaları.. meydana gelmişse. Kuluçka zamanı sadece yem ve su değişimi için kafese yaklaşılmalı,değişimler usulca yapılmalıdır. Mümkünse yem ve su kapları kafesin dışından değiştirilebilir olmalı,gece loş bir ışık açık bırakılmalı,yeterli ve dengeli bir diyet,bol yeşillik,sebze verilmelidir. Yuvayı terk etmiş kuşlar ne yaparsanız yapın yuvayı görmezden gelirler ve asla girmezler,bu çok can sıkıcı bir durumdur. Kuşlar şaşkın ve ürkek bir haldedir.

Yavru büyütme

Her şey yolunda gidip yavrular geldiği zaman anne baba sırayla kursaklarından ki besinleri kusarak yem isteyen yavruları beslemeye başlarlar. Bu esnada ebeveynleri besin değeri yüksek besinlerle beslemek büyüme sürecini oldukça hızlandırır ve kuşlar rahat ederler. İlk iki gün genelde civcivler beslenmeyebilir. Kalan yumurta sarısı onlara enerji vermektedir. Ancak yinede bazı ebeveynler bu zamanlarda kursak sıvısı ile besleyebilirler.
.Ebeveynler bazen yavruları hafifçe dürtüp yerlerini düzeltirler ve 10 gün kadar üzerlerinde yatmaya devam ederler. Bu durum zaman ilerledikçe sadece yavruların üzerinde gece yatılır ve tüyler tamamen çıkıncaya kadar devam eder. Kursak yavruların boyunlarının iki yanındaki besin depolama bölümleridir,burada besinler yavaş yavaş sindirim sistemine inerler,iyi beslenen yavruların kursakları balon gibidir ancak çoğu zaman kursakta hava kabarcığı olması bir soruna işaret eder

Yuvadan civciv atma ve civciv terketme

Yine benzer olarak yuva rahatsız edildiğince ve bu sefer yavrular gelmişse üzücü bir şekilde yavrular yuvadan atılabilir,terk edilebilir ve öldürülebilir. Yuvayı kurcalamak bu nedenlerin en başında gelir ve bir önceki bölümde saydığımız nedenleri yine sayabiliriz. Mum gagalar gibi kuşlar yavru büyütmek için canlı bir yeme ve güvenli ortama ihtiyaç duyarlar bu yüzden üretimleri bir çok kaynakta olduğu gibi zor ve bu şartlara bağlıdır. Yine haşere istilası ve yavruların hastalık kapması,enfeksiyon yada ebeveynleri hasta olması durumlarında da yavrular terk edilmektedir. Bu ihtimalleri aklınızdan çıkarmamak gerekir. Korku anlarında veya ebeveynlerin ne yapacağını bilemediği tecrübesizlik durumlarında yavrular canlıyken gagayla taşınıp yuvadan atılırlar,geri koymak çoğu zaman kuşların inadının önüne geçemez.  Yavruları genç ve deneyimsiz kuşlar beslemeyebilir,yavrular açlıktan ölünce yuvadan atılırlar.

Yavruların bağımsız olması

Bağımsız olma yaşı değişkendir,genelde doğumdan sonra 4 ila 6. haftalar arasında gerçekleşir. Normal bağımsız olma süreci ebeveynlerin yavruları azar azar beslemeye başlaması,beslemeyi kesmesi ve yavruları kendi kendilerine yem yemeye cesaretlendirmeye çalışmaları ile oluşur. Bazen de ebeveynler yavruları kovalamaya başlarlar bu yeni kuluçka yapacaklarının işaretidir.  Ve yavruların ortamdan uzaklaşmasını isterler. Ancak yine de bütün yavrular tamamen kendi başlarına yiyip içmeden asla ortamdan ayırmayınız,ispinozlar görerek öğrenirler ve bu zamanlar çok önemlidir. Hatta ortamda kavga olmadığını gözlemlediyseniz yavrular gagaları tamamen turunculaşana kadar ebeveynleri ile kalabilirler,bu esnada anne baba da dinlenmiş olacaktır. Yavrular ayrıldıktan sonra çifti tekrar kuluçka yaptırabilirsiniz ancak ara verilmesi her zaman en sağlıklı olanıdır. İlginç olarak karışık popülasyonlarda diğer türler yavru kuşları da besleyebilirler (asya ispinozları yeni çıkmış başka tür yavru kuşları besleme davranışını çok gösterirler) hatta kardeşler birbirlerini besleyebilirler.

Diğer rutin davranışlar

• Tüy düzeltme: Tüy bakımı ve düzeltilmesi sağlıklı kuşların her gün yaptığı rutin davranışlardan biridir. Tüyler gagayla karıştırılır,tüyler kabartılıp silkelenir,kanatlar silkelenir,yeni çıkan tüylerin kılıfları alınıp,tüyler kılıfından çıkarılır.

• Uyku ve dinlenme: Uyku ve dinlenme anlarında genellikle tüyler kabartılır,gözler kapalı bir konumdadır,ayakların üzerine çökülür ve çoğu zaman baş arkaya çevrilip gaga kanatların arasına sokulur. Geceleyin uykuda olan kuşlar rahatsız edilmemelidir. Genelde sıcak günlerde kuşlar başlarını çevirip uyumazlar,ortam ısısının normal ve serin olduğu zaman böyle uyurlar. Isı kaybını önlemek için tek ayak içeri çekilebilir. Uzun süreli uyku hallerinde hastalık tehlikesi ihtimali gözden kaçırılmamalıdır. Uykudan sonra gerinme hareketleri yapılabilir. Kanatlar ve bacaklar uzatılarak gerinme davranışları sergilenir. Yavru kuşlar yuvadan ilk çıktıkları günlerde genelde daha fazla uyurlar ve dinlenme halinde dururlar.

dinlenen ve uyuyan ispinozlar.

• Ötüş,gündelik davranışlar ve diğer : Etrafı dinleme,gözetleme ve tetikte davranışlar ispinozların tipik davranışlarıdır. Yapıları gereği ürkek olan bu kuşlar vahşi hayatta da yırtıcılara yem olmamak için sürekli atik olan kuşlardır. Ortama bir canlı girince alarm şeklinde ötebilirler,ayrıca diğer kuşlara çağrı şeklinde ötebilirler. Çoğu cins sürekli çeşitli rutin sesler çıkararak yaşarlar. Ayrıca çiftler birbirlerini gagalaşarak selamlar,hafif gıcırtılı sesler çıkararak sevgi gösterisinde bulunurlar.

Kaynaklar: http://www.finchinfo.com/breeding/behaviors.php
http://www.lostmymarblz.com/finchdiaries.htm
Yazar: Hande Göktepe www.finch-tr.com